Dutnjien gïen maana maanagïerteaaltarisnie

Maam maahtam maanagïerteste veanhtadidh?

Tråanten tjïelte sjïehteladta ihke saemien maanah maanagïertesne maehtieh sijjen gïelem jïh sijjen kultuvrem tjirkedh jïh evtiedidh. Maanagïerth maanaj aalterem, funksjovnenjieptjiem, tjoelem, sosijaale, etnihkeles jïh kulturelle maadtoem krööhkestieh, daan nuelesne saemien jïh kveenen maanaj gïelem jïh kultuvrem. Daate sæjhta jiehtedh gaajhkh maanagïerth edtjieh gïelide jïh kultuvride vååjnedehtedh sijjen maanadåehkesne maanagïerten aarkebiejjien. Daate lea Maanagïertelaaken, Mieriesoejkesjen jïh ILO konvensjovnen nr. 169 Bielie IV mietie, mejtie Nöörje lea ratifiseereme.

Manne sïjhtem mov maana edtja saemiengïelem lïeredh maanagïertesne

Datne maahtah maanagïertese soptsestidh datne sïjhth dov maana edtja lïerehtimmiem saemiengïelesne åadtjodh jis kroessem dïsse bïejh gosse maanagiertesijjiem ohtsh, jallh gosse maanagïerten barkijigujmie soptsesth. Dellie åvtehke sæjhta datnine gaskesadtedh jïh digkiedidh guktie maahta gïelelïerehtimmiem öörnedh. Jis ih leah kroessem bïejeme dijjieh saemienlïerehtimmiem daarpesjh maanagïerteohtsemisnie, maahtah daan daerpiesvoeten bïjre mænngan bïeljelidh viehkine goerem dievhtedh mij maanagïerteåejvieladtjide jåhta.

Nuhtjh daam goerem jis saemienlïerehtimmiem daarpesjh / ih saemienlïerehtimmiem daarpesjh 

Maanagïerth saemien maanajgujmie, sijhtieh saemienlïerehtimmiem oktegh jallh laavenjostosne jeatjah maanagïertigujmie öörnedh. Ferista saemien maanagïertegoevtese jaabnan gaavnedimmieh öörnie saemien maanide jeatjah maanagïertijste staaresne.

Maanagïerth maehtieh dåarjoem ohtsedh Saemiedigkeste  juktie gïelelïerehtimmiem faalehtidh åarjel-, julev- jïh noerhtesaemien gïelesne.

Gaskesadth jis onterdh mah maanagïerth mah saamastallije maanah utnieh.

Manne sïjhtem mov maana edtja kveenengïelem lïeredh maanagïertesne

Daan biejjien Tråanten tjïelte ij kveenengïelen lïerehtimmiem utnieh naan maanagïertine, jïh ij leah darhkh naan laakevïedteldihkie reakta dïsse maanagïertelaakesne. Jis dov lea maana mij daarpesje kveenengïelem lïeredh, maahtah maanagïertine rååresjidh guktie maahta kveenen gïelem jïh kultuvrem sjïehtesjidh maanagïerten aarkebeajjan.

Saemien maanagïertegoevtese Belnie

Tråanten tjïelten lea saemien maanagiertefaalenasse Ferista ålkoemaanagïertesne. Gaskesadth ektievoeten åvtehkinie jis sijjiem desnie sïjhth; lissine kroessem bïejedh mïerhkesjimmiesæjjan maanagïerteohtsemisnie. Ohtsijh saemien ektiedimmine prijoriteetem utnieh goevtesasse åejviesïjsevaeltiemisnie.

Tråanten tjïelte lea åarjelsaemien dajvesne. Saemien goevtese daelie barkijh åtna gïeh noerhtesaemien soptsestieh. Saemiedigkien namhtah maanagïerteöörnege maaksoem maaksa dovne kalenderejaepiem 2026.

Ferista ålkoemaanagïerte lea jarnge saemien gïelese jïh kultuvrese jeatjah maanagïertide. Daate sæjhta jiehtedh dah jeatjah maanagïerth staaresne bïhkedieh, jïh gaavnedimmieh utnieh fïerhten asken gusnie saemien maanah jeatjah maanagïertijste maehtieh meatan årrodh barkijinie ektine sijjen lïhkes maanagïerteste.

Dutnjien gïen maana maadthskuvlesne

Maam maahtam skuvleste veanhtadidh?

Maahtah veanhtadidh skuvle sæjhta sjïehteladtedh ihke dov maana lïerehtimmiem åådtje saemiengïelesne lïerehtimmielaaken jïh learoesoejkesji mietie. Lïerehtimmie maahta vadtasovvedh lohkehtæjjeste stïeresne, goh maajhööhpehtimmie, goh hospiteereme jallh kombinasjovne dejstie. Tråanten tjïelte pryövoe lïerehtimmiem saemiengïelesne faalehtidh lohkehtæjjine stïeresne, sijjeste maajhööhpehtimmiem saemiengïelesne, dan gåhkese gåarede. Learohkh Tråanteste mah maajhööhpehtimmiem saemiengïelesne åadtjoeh, maehtieh meatan årrodh gïelegaavnedimmine daerpiesvoeten mietie. Saemientæjmoeh learoehkidie mah saemiengïelem voestesgïeline utnieh, daamtajommes nöörjengïelentæjmojde bïejesuvvieh. Skuvlh pryövoeh uvtedh saemientæjmoeh seamma tæjmojde båetieh gosse praktihkeles-estetihkeles faagh jïh galhkuvefaagh.

Manne sïjhtem mov maana edtja saemiengïelem skuvlesne lïeredh, jallh manne noeredalteselearohke jïh sïjhtem saemiengïelem lïeredh

Datne goh eejhtege tjoerh skuvlese bïeljelidh gusnie dov maana vaadtsa mejtie sïjhth dov maana edtja saemiengïelem lïeredh skuvlesne. Jis dov maana edtja skuvlem aelkedh, datne lïerehtimmiedaerpiesvoetese kroessem bïejh goerese gusnie bïevnesh vadtah learohken bïjre. Dellie rektovre datnine gaskesadta juktie digkiedidh mah nuepieh mah gååvnesieh saemienlïerehtimmiem öörnedh jïh gåessie dov maana maahta dejnie aelkedh. Maahtah prinsihpine daerpiesvoeten bïjre bïeljelidh saaht gåessie skuvlejaepien, men juvnehtibie datne daerpiesvoeten bïjre beavnah njoktjen 15.b. åvtelen jis saemiengïelen lïerehtimmiem sïjhth tjaktjen raejeste.

Jis sijjieh gåetesne saemiestidie, datne daerpiesvoeten bïjre beavnah saemiengïelesne voestesgïeline; jis idie gåetesne saemesth, datne daerpiesvoeten bïjre beavnah saemiengïelese mubpiengïeline.

Saemien maanah (maana unnemes aktine eejhteginie mij saemielåhkosne tjåådtje jallh reaktam åtna desnie tjåadtjodh) laakevïedteldihkie reaktam utnieh lïerehtimmiem saemiengïelesne åadtjodh, jalhts saemien reeremedajven ålkolen årroeh. Daate reakta lea faamosne dovne maadthskuvlesne jïh jåarhkeskuvlesne. Åådtje jïjtje veeljedh maam saemien gïelide maana veeljie, men reakta lea gaertjiedamme akten saemien gïelese. Jis unnemes 10 learohkh saemiengïeline voestesgïeline mah lïerehtimmiem saemiengïelesne sijhtieh, tjïelte tjuara dam faalehtidh.

Hijven daejredh åvtelen bïeljelh maana edtja saemiengïelenlïerehtimmiem utnedh

• Ij leah seekere tjïelten lea lohkehtæjja stïeresne dennie gïelesne datne lïerehtimmiem sïjhth, dellie lïerehtimmie öörnesåvva goh maajhööhpehtimmie jïh/jallh gaavnedimmieh
• Jis sjyöhtehke sjædta maajhööhpehtimmine, maahtah måjhtelidh mejtie dov leah naan preferansh gubpede ööhpehtimmiem sïjhth, ev. gåabph sïjhth dov maana edtja gïelegaavnedimmide minnedh.
• Jalhts mijjen lea lohkehtæjja stïeresne dennie gïelesne datne lïerehtimmiem sïjhth, ij leah seekere lïerehtimmie vadtasåvva lïhkes skuvlesne. Men dellie maana skovhtem lïerehtimmiesijjien gåajkoe jïh luvhtie åådtje daerpiesvoeten mietie.
• Bïevnesh daerpiesvoeten bïjre saemiengïelelïerehtæmman bievnedh maanagïerte- jïh skuvleaalkovisnie, gosse skuvlem molse jïh jåarhkeskuvlem aalka lea ektie dïedte learoehkasse, eejhtegidie jïh skuvlide.

Vielie bïevnesh saemien maanaj reaktaj bïjre maadthskuvlesne leah Ööhpehtimmielaakesne. 

Jaepietæjmoelåhkoe

Learohkh saemiengïeline mubpiengïeline reaktam utnieh 87 jaepietæjmoeh åadtjodh maanadaltesisnie, jïh 76 tæjmoeh noeredaltesisnie. Dah learoesoejkesjem fulkieh saemiengïelesne 2 jallh saemiengïelesne 3, mij jeerehte aaltaristie jïh gïelemaehtelesvoetijste. Learohkh saemiengïeline voestesgïeline learoesoejkesjem saemiengïelesne 1 fulkieh, jïh reaktam utnieh 160 jaepietæjmoeh åadtjodh smaavedaltesisnie, 104 jaepietæjmoeh gaskedaltesisnie jïh 95 jaepietæjmoeh noeredaltesisnie.

Learoehkidie noeredaltesisnie

• Datne jïjtje moenh mejtie lïerehtimmiem sïjhth saemiengïelesne, jallh saemien gïelelïerehtimmiem sïjhth.
• Jis dov lea saemiengïele voestes- jallh mubpiengïeline, dov lea reakta lutniestimmiem åadtjodh karakteerevuarjasjimmeste baaltegïelesne. Maahtah aaj lutniestimmiem lïerehtimmeste baaltegïeleste åadtjodh dan guhkiem gåarede.
• Jis dov lea lïerehtimmie saemiengïelesne noeredaltesisnie, maahtah lutniestimmiem åadtjodh veeljemefaagijste (ammesgïele/englaantengïele goerehtimmie/barkoejieledefaage), jis dam sïjhth. Dellie maahta jienebh saemien-jallh nöörjentæjmoeh: jis ammesgïelem sïjhth, englaantengïelen goerehtimmie jallh barkoejieledefaage lissine saemiengïelese, dov lea luhpie dam åadtjodh. Skuvleaajhtere ij dïedtem utnieh goerehtimmiem saemiengïelesne faalehtidh skuvlejaepien 26/27 raejeste.
• Jis learoesoejkesjem saemiengïelesne 1 jallh 2 fulkh maahtah geasalgovvedh eksamenasse saemiengïelesne 10. daltesisnie. Saemiengïelesne 1 maahtah dovne tjaaleldh jïh njaalmeldh eksamenasse geasalgovvedh, saemiengïelesne 2 maahtah njaalmeldh eksamenasse geasalgovvedh.

Laakh mah eksamenem reguleerieh gaavnh ööhpehtimmielaaken mieriedimmesne. 

Kveenengïelelïerehtimmie

Kveenen learohkh mah Romsan jïh Finnmarhken ålkoli årroeh, eah reaktam utnieh laaken mietie kveenengïelen lïerehtimmiem åadtjodh maadthskuvlesne, men akte dejstie råajvarimmijste Kveenen gïelen dahkoesoejkesjisnie lea salkehtidh mejtie learohkh abpe Nöörjesne maehtieh nuepiem åadtjodh kveenengïelem lïeredh.

Tråanten tjïelte sæjhta staaren kveenen årrojh gorredidh, jïh lea 2024 raejeste pryöveme aktem kombinasjovnem voenges- jïh maajhööhpehtimmeste kveenen gïelesne laavenjostosne Kveenen instituhtine, Nöörjen kveenh Gaske-Nöörjesne jïh gïelejarngigujmie Porsangerisnie jïh Kvænangenisnie.

Gaskesadth lïhkes skuvline jis dov lea maana maadthskuvleaaltarisnie mah sijhtieh kveenengïelem lïeredh.

Tjïelten lïerehtimmiefaalenasse saemiengïelesne 2026/2027

Learohkh voestesgïeline faalenassem åadtjoeh nasjonaale pryövh tjïrrehtidh lohkemisnie jïh ryöknemisnie saemiengïelesne lissine jallh sijjeste nöörjengïelesne.

Åarjelsaemien

Gaskesadth dov lïhkes skuvline jis lïerehtimmiem åarjelsaemiengïelesne sïjhth. Tjïelten lea laavenjostoe Åarjelsaemien vierhtiesåafojne juktie maehtedh maajhööhpehtimmiem faalehtidh gaavnedimmiejgujmie ektine Aarbortesne daerpiesvoeten mietie. Maehtebe aaj Rossen tjïeltine laavenjostedh lohkehtæjjam stïeresne skååffedh.

Noerhtesaemien

Gaskesadth dov lïhkes skuvline jis lïerehtimmiem noerhtesaemiengïelesne sïjhth. Tjïelte voenges ööhpehtimmiem Sverresborg skuvlesne faalehte, mij barkije- jïh koordineeremedïedtem lïerehtimmien åvteste noerhtesaemiengïelesne åtna. Skuvleaajhtere lïerehtimmiem iktede dåehkine, guktie learohkh maehtieh saemiengïelem mubpiejgujmie soptsestidh. Saemiendåehkieh leah öörnesovveme njieptjien/learoesoejkesjen mietie.

Privaate skuvlh Tråantesne jïh byjreskisnie maehtieh Sverresborg skuvline gaskesadtedh jallh virksomhetsområdet skole, jis sijhtieh meatan årrodh noerhtesaemienööhpehtimmesne Sverresborgesne.

Julevsaemien

Gaskesadth dov lïhkes skuvline jis lïerehtimmiem julevsaemiengïelesne sïjhth. Tjïelte maajhööhpehtimmiem faalehte laavenjostosne Åarjelsaemien vierhtiesåafojne gïelegaavnedimmiejgujmie ektine daerpiesvoeten mietie. Skuvleaajhtere sæjhta voenges gaavnedimmide sjïehteladtedh Tråantesne, faalehtæjjine ektine.

Staaren saemien aktööri gaskesadtemebïevnesh 

• Facebookdåehkie  Samer i Trondheim. Daesnie duedtiegaavnedimmiej jïh jeatjah sjyöhtehke öörnemi bïjre daejredh
• Lohkh vielie Saemien eejhtegiviermie Tråantesne/Samisk foreldrenettverk i Trondheim.
• Tråanten lea aaj Saemien Studeenth Tråantesne